1.

Een ver instrument. Dat is het kernidee in Here and There: een muziekinstrument dat een muzikant op één plek bespeelt maar dat vanuit de verte, vanop een verdergelegen plek klinkt en niet op de plaats van de muzikant zelf. Zo komt het geluid vanuit de omgeving, omliggende gebouwen, bomen of voertuigen. De uitvoerder bespeelt als het ware de omgeving. In plaats van een elektrische gitaar en versterker in dezelfde kamer te bespelen, zet je je versterker in een garage met de poort dicht, verbindt je die draadloos met de gitaar in je kamer, opent het raam en begint te spelen. Nu klink je als een verre, gitaarspelende buur. Of je speelt op een synthesizer in het park en verbindt die met een draagbaar luidsprekertje bovenaan in een boom, zodat je klinkt als de wind of een vogel.

Mijn partituur van Here and There bestaat enkel uit tekst en vraagt vnl. om een ver (‘remote’) instrument te combineren met een gewoon, nabij instrument:

Perform and combine two different instruments, one only producing sound at a large distance from you and one in or very near to you. Use any device – wired, wireless, digital, mechanical – to ensure that the sound of the ‘remote instrument’ is reaching you from a distance as part of the environment. Find a fascinating spot – stationary or moving – for yourself, the nearby and remote instrument.”

Oorspronkelijk – bij de eerste versie in 2017 – was het idee van een remote instrument vooral verbonden aan een digitaal muziekinstrument: daar zijn de fysieke speelwijze (de user interface) en de klankproduktie sowieso losgekoppeld van elkaar: met een synthesizer of sampler kan je het geluid van een fluit produceren door iets aan te slaan, bv. een keyboard toets. Dus dacht ik, je hoeft deze loskoppeling niet tot dezelfde ruimte te beperken: waarom niet op een podium een keyboard controller bespelen die buiten in een tuin weerklinkt? Draagbare, oplaadbare speakers zijn de voorbije 10 jaren ook meer beschikbaar en betaalbaar geworden. Dus de eerste versies van Here and There waren realisaties met een synthesizer of controller op één plek, en een draagbare speaker op een andere.

Daarna bedacht ik dat je afstand – binnin een muziekinstrument – ook op velerlei elektronische, elektrische, of mechanische wijzen kan creëren. Je kan bijvoorbeeld één of meerdere lange touwen spannen die 30 meter verder geluidsobjecten doen slingeren of slagwerk aanslaan. Met elektrische verlengkabels kan je vanop afstand apparaten die muziek of gewoon geluid maken – een radio, pomp of fontein – aanschakelen. Met een eenvoudige kraan en lange waterslang kun je een waterinstallatie vanop afstand bedienen. Met een controller kan je een muziekrobot bespelen, bijvoorbeeld een computergestuurde slagwerkstok die 20 meter hoger de stenen van een hoog gebouw aanslaat.

2.

Here and There is in de eerste plaats een oefening of werk voor de uitvoerders zelf, niet zozeer een concertstuk voor publiek. Het beoogt een verbinding en versmelting met de omgeving door een ver instrument te bespelen. Of het effect ook voor luisteraars werkt weet ik voorlopig niet, het werk is tot nu toe niet publiek uitgevoerd. Via muziektechnologie de grens vervagen tussen het ego van de uitvoerder enerzijds en de groep of omgeving anderzijds is een idee dat reeds in de jaren ’60 opdook, meerbepaald bij Musica Elettronica Viva. Zij werkten niet met duidelijk herkenbare, versterkte muziekinstrumenten maar met contactmicrofoons bevestigd aan diverse objecten, zodat een soort levende klankmassa met veel geluiden en ruis ontstond. Bovendien plaatsten ze luidsprekers op grote afstanden en mixten ze de instrumenten (via het mengpaneel) door elkaar. De luisteraar hoorde dus niet de klank van één bepaalde uitvoerder vlakbij diezelfde uitvoerder uit een luidspreker komen. R. Teitelbaum van Musica Elettronica Viva beschreef één van hun uitvoeringen als een combinatie van interne, meditatieve processen en elektro-akoestische technieken met als doel om een “ruimte” te creëren die de barrières tussen individuele ego’s sloopte en die vermengde tot een collectief bewustzijn:
“By mixing and highly amplifying each musician’s signals through a common (and cheap) sound system, the inter-modulation, distortion, inherent unpredictability of analog devices, and the physical displacement and movement of sounds between distantly placed loudspeakers created out-of-body sensations and loss of individuality in the dense noise textures produced” (tekst bij de CD box “OHM: The Early Gurus of Electronic Music”).
Frederic Rzewski – ook actief bij Musica Elettronica Viva – beschreef hoe een verdubbeling van het ego ontstond in confrontatie met de klankmassa uit de luidsprekers, soms neemt hij zijn klank waar als die van een andere speler, soms hoort hij zijn eigen geluid alsof het van iemand anders komt: “He experiences the possible identification of himself with the atmosphere in vibration” (boek “Nonsequiturs” van F. Rzewski).

Terwijl de loskoppeling van geluidsbron, speelwijze en klankproductie in moderne audiotechnologie gewoonlijk als vervreemdend wordt ervaren – denk maar aan de presentator met microfoon die tijdens een druk event overal te horen maar nergens te zien is – bedacht Musica Elettronica Viva een performance en technische opstelling die toch voor een soort gemeenschap en verbinding zorgde tussen uitvoerders en publiek. In Here and There trek ik dit ‘verbinding-door-ontbinding idee’ door naar plaatsen buiten de concertzaal, waar meer actoren dan enkel uitvoerders en publiek zijn. Door een technologisch, ‘ver’ instrument te maken, waarin uitvoerder en klankproductie losgekoppeld zijn maar dat zich uitstrekt over de directe omgeving, hoor je als uitvoerder niet duidelijk meer welke geluiden je zelf aan het maken bent en welke de omgeving produceert. Je eigen instrument klinkt uit de verte zodat je ook bewust naar de achtergrond van de omgeving moet gaan luisteren. Het ver instrument loopt helemaal over in het omgevingsinstrument, waar allerlei mensen, dieren, objecten, wind, enz. geluid maken los van je eigen intenties.

3.

In het laatste deel van deze tekst geef ik meer uitleg over enkele realisaties en opnames van Here and There. Ik sta eerst langer stil bij een versie van Vincen Caers en geef daarna een korte beschrijving van twee eigen realisaties.

Here and There #1: Vincent Caers aan het Meerdaalwoud

Vincent Caers is percussionist, geluidskunstenaar (o.a. bij het Collectief Publiek Geluid), artistiek onderzoeker in LUCA School of Arts en speelt ook vaak live electronics met software en patches die hij zelf ontwerpt. De locatie waar Vincent Here and There in augustus 2019 speelde was de onthaalzone De Speelberg, aan de rand van het Meerdaalwoud, in de streek rond Leuven. Zoals je op de foto’s ziet, bestaat die locatie uit wandelpaden, open veld en parking. Dit alles omzoomd door bomen. De omgeving zelf en de geluiden waren rustig van karakter: een voorbijgaande wandelaar, de wind door de bomen, vogels, insecten en een zelfzame auto op de parking. Meer in de verte waren machines (op een werf?), treinen, vliegtuigen en auto’s hoorbaar.

Vincent koos deze locatie de dag voor de uitvoering, toen hij samen met mij mogelijke plaatsen, opstellingen, wireless systemen en batterijen uitprobeerde… en wij sukkelden met plotse regen. Uit deze testen bleek dat het wenselijk en praktisch was om de opstelling en instrumentkeuze af te slanken. Grotere opstellingen (met controllers en externe geluidskaarten) beperken de batterijduur, veroorzaken technische complicaties en zorgen voor minder ‘speeltijd’ en meer stress. Uiteindelijk gebruikte Vincent voor de uitvoering enkel zijn laptop als ver instrument, wireless verbonden met een Bose Soundlink speaker, die ca. 25 meter achter hem – in de richting van het bos – stond. Hij lag comfortabel onder een sculptuur (een koepel van takken) waaraan hij enkele slagwerkinstrumenten – Chinese gongs, bellen – had opgehangen, als gewoon, ‘nabij’ instrument. Op zijn laptop speelde hij met zijn zelfontworpen lsl.lpsr patch (in Max): dit is een algoritmische sequencer die 8 patronen en loops onafhankelijk van elkaar kan produceren. Zowel details als overkoepelende eigenschappen kunnen door de speler aangepast worden tijdens het improviseren. Lsl.lpsr is geïnspireerd op de variatie- en transformatietechnieken van componist Philippe Hurel.

De realisatie was één lange improvisatiesessie van Vincent, die in totaal ongeveer 50 minuten duurde. Hier hoor je 2 live fragmenten, fragment 1 en fragment 2. De volledig opname is gemaakt met twee AKG C414 micro’s en een Roland R-26 recorder. De omgevingsgeluiden – en het ver instrument – waren moeilijk op te nemen: ze klonken over het algemeen heel zacht en ver, de opname is daarom wat versterkt. In het eerste fragment hoor je duidelijk het nabij instrument, de bells (rond 1’05”) en Chinese gongs (rond 2’16”), in het tweede fragment – een vijftal minuten later opgenomen – is er geen nabij instrument enkel het ver instrument (Vincent die laptop speelt) en omgevingsgeluiden (o.a. overvliegend vliegtuig en iets als een bosmaaier of motorzaag).

Achteraf vertelde Vincent dat hij gewoon is om met goede monitor speakers aan details te werken in zijn studio en te reageren op muzikale aanzetten van co-muzikanten tijdens concerten maar in deze uitvoering waren het de sfeer en geluiden van de omgeving die als input dienden. Gewoonlijk kent hij zijn live electronics bestanden en kan hij goed inschatten welke richting ze gaan evolueren. Hij weet dus hoe ze reageren op zijn speelwijze, aanpassingen en voorgaande beslissingen. In de realisatie van Here and There was dit alles vager en onvoorspelbaarder zei hij. Sommige handelingen aan zijn computerpatch werkten nu niet of veel minder en daarom was hij zich als vanzelf beginnen aanpassen aan de omgevingsgeluiden. Het opgaan in de omgeving was goed voelbaar.

Here and There #2: Hans Roels in Gentbrugge

De locatie voor deze uitvoering van Here and There was een onverharde weg in Gentbrugge naast een spoorweg, daarnaast lag – achter enkele bomen – een bedrijvenzone waar vooral vrachtwagens in- en uitgeladen werden. Ik bespeelde de touchscreen van een tablet als ver instrument, draadloos verbonden met een Bose Soundlink speaker die 20 meter verder in de struiken stond. Op die tablet bediende ik een zelfgemaakte Pure Data patch – via de app Mobmuplat – waarin ik vnl. glissando’s maakte met granulaire synthese (van een piano sample). Als nabij instrument speelde ik op een houten kist die ik liet trillen en klinken met een vibrator. Dit is een fragment van de live opname. Het was een mooie nazomer dag in september 2018 met veel wind, de sfeer van de locatie was een mix van landelijke, natuurlijke elementen (zon, veel wind, bomen) en menselijke, industriële activiteit (vanuit de aanpalende bedrijvenzone).

Here and There #3: Hans Roels in Sint-Amandsberg

De voornaamste herinnering aan deze realisatie van Here and There: het was barkoud en er stond een ijzige wind! Om warm te krijgen begon ik veel te bewegen. Deze opname gebeurde op 1 maart 2018 in een park vlak bij mijn huis. Als remote instrument gebruikte ik een mini-synthesizer (Korg Volca Keys ) die het geluid naar de speaker van mijn gsm stuurde. Die gsm hing op aan het heen en weer bewegende riet. Als nabij instrument gebruikte ik een slagwerkstok en stukken ijs als klankobjecten. Om minder kou te krijgen begon ik na een tijd dit ijs veel energieker aan te slaan en bewegen. Hier is een onbewerkt fragment (een viertal minuten) van de live opname. Je hoort ook de wind door de kale takken gieren en het riet blazen. Dit extra 10 seconden fragment laat je de synthesizer horen, 2 keer na elkaar met een korte pauze. Dat ver instrument is in de vorige opname nml. moeilijk te onderscheiden van enkele vogels, die zich niet laten afschrikken door de kou.